Tại hội thảo “Thúc đẩy tự giác tuân thủ, đóng góp đầy đủ thuế – Xây dựng kỷ nguyên hùng cường” do Báo Lao động tổ chức ngày 23/10, nhiều chuyên gia cho rằng đã đến lúc ngành Thuế cần thay đổi cách tiếp cận: từ “quản lý và áp đặt” sang “đồng hành và hỗ trợ”, lấy niềm tin và sự tự giác của người nộp thuế làm nền tảng phát triển bền vững.
Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế, nêu rõ: để người dân và doanh nghiệp tự giác tuân thủ tốt hơn, cơ quan thuế phải đặt mình trong vai trò hỗ trợ, giúp giảm chi phí tuân thủ và tháo gỡ khó khăn thực tế cho người nộp thuế. Theo bà, hệ sinh thái quản lý thuế hiện nay đã tự động hóa mạnh mẽ, song vẫn còn nhiều bất cập cần điều chỉnh.
Một trong những điểm bất hợp lý là cách xử phạt hành vi chậm khai thuế. Bà Cúc dẫn ví dụ: chỉ cần chậm kê khai thuế từ 64 đến dưới 90 ngày, cá nhân có thể bị phạt từ 8 đến 15 triệu đồng, bất kể số tiền nộp thuế là bao nhiêu. “Một người chỉ chậm khai thuế thu nhập cá nhân với số tiền 300.000 đồng cũng bị phạt đến 8 triệu đồng. Đây là điều rất bất hợp lý, khiến người dân e ngại, thậm chí sợ sai khi kê khai thuế”, bà nói.
Bà đề xuất cơ quan thuế cần phát triển thêm tính năng “nhắc chậm nộp tự động” trên hệ thống điện tử, giúp người dân kịp thời khắc phục vi phạm nhỏ trước khi bị xử phạt. Bên cạnh đó, chính sách thuế cần được cải tiến theo hướng nhân văn và công bằng hơn, tránh tạo gánh nặng tâm lý cho người nộp thuế thiện chí.
Ngoài ra, nhóm hộ kinh doanh và tiểu thương hiện vẫn đang chịu nhiều chi phí ngoài thuế như phí chợ, phí quản lý, phí an toàn thực phẩm, phí vận hành… khiến gánh nặng kinh doanh trở nên nặng nề. Bà Cúc cho rằng, nếu Nhà nước có chính sách giảm bớt những chi phí ngoài thuế này, người dân sẽ sẵn sàng và tự giác thực hiện nghĩa vụ thuế tốt hơn. “Muốn nâng cao tính tuân thủ, không chỉ điều chỉnh chính sách thuế mà phải cải thiện đồng bộ thể chế, giảm chi phí, tạo thuận lợi thật sự cho người nộp thuế”, bà nhấn mạnh.
Bà cũng cho rằng hệ thống thuế cần được cải cách mạnh hơn để vừa minh bạch, vừa tạo động lực phát triển. Chính sách thuế phải hướng đến giảm chi phí xã hội, tăng tính công bằng, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp, làm giàu chính đáng và đóng góp nhiều hơn cho ngân sách quốc gia.
Theo Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Xuân Trường, Trưởng khoa Thuế và Hải quan – Học viện Tài chính, yếu tố cốt lõi để thúc đẩy tuân thủ thuế tự giác chính là công bằng thuế. Khi người dân cảm thấy hệ thống thuế công bằng, họ sẽ có động lực tự giác cao hơn và giảm xu hướng trốn thuế. Ông phân tích: công bằng trong thuế phải được nhìn ở hai chiều – công bằng theo chiều dọc, tức người có thu nhập cao, tài sản lớn phải đóng thuế nhiều hơn; và công bằng theo chiều ngang, tức người có điều kiện tương tự phải được đối xử về thuế như nhau.
Đồng quan điểm, ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế – Bộ Tài chính, nhấn mạnh: “Tự giác tuân thủ thuế không chỉ là mục tiêu quản lý mà còn là thước đo niềm tin xã hội. Khi người nộp thuế tin rằng đồng tiền thuế của mình được sử dụng minh bạch, công bằng và phục vụ lợi ích chung, họ sẽ nộp thuế bằng tinh thần tự nguyện, chứ không phải bắt buộc.”
Ông Sơn cho rằng nền tài chính quốc gia chỉ thực sự bền vững khi người dân thấy việc nộp thuế là đóng góp thiết thực cho xã hội. Ở các quốc gia phát triển, người dân nộp thuế với niềm tin rằng họ sẽ được hưởng lại qua chính sách an sinh, hạ tầng, giáo dục, y tế. “Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã, đang và sẽ tiếp tục mở rộng các chương trình an sinh xã hội toàn diện – và nguồn lực cho những chính sách đó xét đến cùng là từ thuế”, ông nói.
Theo ông, để nâng cao niềm tin, cơ quan thuế phải để người dân biết, hiểu và đồng thuận với chính sách thuế. “Nếu chỉ tuyên truyền bằng khẩu hiệu, người dân sẽ không hiểu. Cách làm của ngành Thuế thời gian qua đã thay đổi rất lớn: ứng dụng công nghệ, minh bạch dữ liệu, giảm thủ tục, tăng đối thoại,” Phó Cục trưởng Mai Sơn chia sẻ.
Ngành Thuế hiện đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống dữ liệu kết nối đa ngành – từ ngân hàng, bảo hiểm, hải quan đến tài nguyên môi trường – nhằm tạo nền tảng cho việc kê khai, nộp thuế dễ dàng, chính xác hơn. Hệ thống mới ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain và phân tích dữ liệu lớn (big data) dự kiến triển khai từ năm 2026 sẽ giúp phát hiện rủi ro, giám sát thông minh, đồng thời gợi ý tờ khai tự động cho người nộp thuế.
Ông Sơn khẳng định, mục tiêu của ngành là xây dựng môi trường thuế thân thiện, minh bạch và hiệu quả, giảm tối đa thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ. “Chúng tôi đặt mục tiêu cắt giảm 44% chi phí hành chính, cao hơn nhiều so với yêu cầu chung là 30%. Đây không chỉ là cam kết mà còn là mong muốn của toàn ngành để người dân, doanh nghiệp cảm thấy đóng thuế là quyền và trách nhiệm, chứ không phải gánh nặng.”
Ông nhấn mạnh, việc cải cách hệ thống thuế, dù phức tạp và lâu dài, sẽ quyết định niềm tin của xã hội vào Nhà nước. Khi cơ quan thuế thực sự đồng hành cùng người dân, biến việc nộp thuế thành hành động tự hào, thì đó mới chính là nền tảng cho một quốc gia hùng cường.
