Quyền bầu cử và quyền ứng cử là những quyền chính trị cơ bản của công dân được Hiến pháp và pháp luật Việt Nam ghi nhận, bảo đảm thực hiện. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, việc thực hiện quyền bầu cử không chỉ thể hiện quyền làm chủ của nhân dân mà còn góp phần xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước. Trong bối cảnh cả nước hướng tới cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026–2031, việc hiểu rõ ý nghĩa, trách nhiệm và quyền lợi của cử tri càng trở nên quan trọng, góp phần củng cố nền dân chủ và thúc đẩy sự phát triển của đất nước.
Quyền bầu cử là một trong những quyền chính trị cơ bản của công dân, được Hiến pháp và pháp luật quy định nhằm bảo đảm cho mỗi người dân có điều kiện thực hiện quyền lựa chọn người đại diện của mình vào cơ quan quyền lực nhà nước. Thông qua việc bầu cử, công dân trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành bộ máy nhà nước, thể hiện quyền làm chủ của nhân dân trong quản lý và điều hành xã hội.
Theo quy định của pháp luật, quyền bầu cử là quyền của công dân được tham gia lựa chọn người đại biểu đại diện cho mình tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Quyền này được thực hiện thông qua việc tham gia giới thiệu người ứng cử và trực tiếp bỏ phiếu bầu chọn những người đủ năng lực, phẩm chất để đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Đây là cơ chế quan trọng để bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và được nhân dân trao cho những người đại diện thông qua lá phiếu.
Song song với quyền bầu cử là quyền ứng cử – quyền của công dân khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn và điều kiện theo quy định của pháp luật có thể tự mình hoặc được giới thiệu ra ứng cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Quyền ứng cử mở ra cơ hội để những công dân tiêu biểu, có năng lực, phẩm chất đạo đức và tinh thần cống hiến tham gia vào hoạt động của cơ quan quyền lực nhà nước, đóng góp trí tuệ và trách nhiệm cho sự phát triển của đất nước và địa phương.
Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cùng Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân quy định rõ: tính đến ngày bầu cử được công bố, công dân Việt Nam đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Quy định này thể hiện nguyên tắc phổ thông trong bầu cử, bảo đảm mọi công dân đều có quyền tham gia vào đời sống chính trị của đất nước.
Bầu cử không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi công dân đối với Tổ quốc. Quyền và nghĩa vụ của công dân luôn gắn bó chặt chẽ với nhau. Khi tham gia bầu cử, công dân trực tiếp lựa chọn những người đại diện cho mình để thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước, quyết định những vấn đề quan trọng của quốc gia và địa phương. Vì vậy, mỗi lá phiếu không chỉ là quyền lợi mà còn thể hiện trách nhiệm của công dân đối với tương lai của đất nước.
Lịch sử đã chứng minh vai trò đặc biệt quan trọng của quyền bầu cử trong quá trình xây dựng Nhà nước Việt Nam. Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ngày 6/1/1946 diễn ra trong bối cảnh đất nước vô cùng khó khăn, thù trong giặc ngoài đe dọa nền độc lập non trẻ. Ở nhiều nơi, người dân phải đi bỏ phiếu trong điều kiện chiến tranh ác liệt, nhưng với tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm, cử tri cả nước vẫn nô nức tham gia bầu cử theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Kết quả cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đã thể hiện tinh thần đoàn kết và khát vọng dân chủ của nhân dân Việt Nam khi tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đạt 89%. Tại Hà Nội, tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử đạt trên 91,95%. Cuộc bầu cử đã bầu ra 333 đại biểu Quốc hội, đại diện cho nhiều tầng lớp trong xã hội, từ công nhân, nông dân, trí thức, thương gia đến các nhà hoạt động văn hóa, tôn giáo và đại diện các dân tộc thiểu số. Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử, mở ra thời kỳ mới với một nhà nước dân chủ, có Quốc hội, Chính phủ thống nhất và hệ thống chính quyền đầy đủ.
Trải qua 80 năm phát triển với 15 nhiệm kỳ Quốc hội, hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp ngày càng khẳng định vai trò là cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của bộ máy nhà nước. Trong khi đó, Hội đồng nhân dân các cấp đại diện cho quyền làm chủ của nhân dân tại địa phương, quyết định những vấn đề quan trọng liên quan đến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng và an ninh của từng địa phương.
Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 diễn ra trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng. Sau hơn bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Đồng thời, đất nước đang tiến hành sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, tổ chức lại địa giới hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, cuộc bầu cử lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần lựa chọn những đại biểu có bản lĩnh chính trị, năng lực, trí tuệ và tinh thần trách nhiệm để đại diện cho nhân dân tham gia quyết định những vấn đề lớn của đất nước và địa phương. Đây cũng là dịp để mỗi công dân thực hiện quyền dân chủ của mình, lựa chọn những người xứng đáng để phục vụ nhân dân và phụng sự Tổ quốc.
Theo Luật Bầu cử, cử tri có quyền được cung cấp đầy đủ thông tin về danh sách, tiểu sử và chương trình hành động của các ứng cử viên. Đồng thời, cử tri cũng có quyền khiếu nại, tố cáo những hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình tổ chức bầu cử. Những quy định này nhằm bảo đảm tính minh bạch, công khai và dân chủ trong quá trình bầu cử.
Bên cạnh quyền lợi, mỗi cử tri cũng có trách nhiệm chủ động tìm hiểu về các ứng cử viên, nghiên cứu chương trình hành động của từng người để đưa ra sự lựa chọn đúng đắn. Việc tham gia bầu cử cần được thực hiện với tinh thần trách nhiệm cao, tuân thủ đúng các quy định của pháp luật, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự và thành công chung của cuộc bầu cử.
Trong thời gian này, các địa phương trên cả nước đang tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng nhằm chuẩn bị cho công tác bầu cử. Các xã, phường chủ động rà soát, cập nhật danh sách cử tri, bảo đảm chính xác, đầy đủ, không bỏ sót và không trùng lặp. Đặc biệt chú trọng đến các nhóm cử tri tạm trú, người lao động làm việc xa nơi cư trú, sinh viên và những trường hợp có biến động về nơi ở để kịp thời bổ sung, điều chỉnh danh sách cử tri.
Cùng với đó, công tác tuyên truyền về bầu cử được triển khai rộng rãi bằng nhiều hình thức đa dạng, phù hợp với từng địa bàn và đối tượng cử tri. Nội dung tuyên truyền tập trung làm rõ ý nghĩa của cuộc bầu cử, quyền và nghĩa vụ của công dân, cũng như tiểu sử và chương trình hành động của các ứng cử viên, giúp cử tri hiểu rõ hơn về vai trò và trách nhiệm của mình trong việc tham gia bầu cử.
Mỗi lá phiếu của cử tri chính là sự gửi gắm niềm tin, trách nhiệm và kỳ vọng đối với tương lai của đất nước. Khi mỗi công dân thực hiện quyền bầu cử một cách nghiêm túc, sáng suốt và trách nhiệm, đó cũng chính là cách góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và thịnh vượng của dân tộc.
Nguyễn Nhuận
