Bộ Tài chính đang chuẩn bị một bước cải cách lớn trong lĩnh vực thuế – chuyển đổi toàn bộ mô hình quản lý đối với hộ kinh doanh, thay thế phương pháp thuế khoán vốn đã tồn tại nhiều năm bằng cơ chế tự khai, tự nộp thuế. Đây là một trong những nội dung trọng tâm của Đề án “Chuyển đổi mô hình và phương pháp quản lý thuế đối với hộ kinh doanh khi xóa bỏ thuế khoán”, được Bộ Tài chính phê duyệt tại Quyết định 3389/QĐ-BTC vừa ban hành.
Theo định hướng, từ ngày 1/1/2026, các hộ kinh doanh trên toàn quốc sẽ không còn nộp thuế theo hình thức khoán. Thay vào đó, mỗi hộ sẽ tự khai doanh thu, chi phí và nghĩa vụ thuế của mình theo phương pháp kê khai. Cơ quan thuế sẽ hỗ trợ trực tuyến, cung cấp công cụ số và hướng dẫn chi tiết để giúp hộ kinh doanh thực hiện đúng quy định mới. Mục tiêu cốt lõi là hiện đại hóa công tác quản lý thuế, giảm chi phí tuân thủ và bảo đảm công bằng giữa hộ kinh doanh với doanh nghiệp – hai khu vực vốn chịu những cơ chế quản lý khác nhau trong nhiều năm qua.
Đề án đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể: cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục và 30% chi phí tuân thủ cho người nộp thuế; bảo đảm 100% hộ kinh doanh được phổ biến, hướng dẫn về cơ chế mới; 100% hộ áp dụng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền theo quy định tại Nghị định 70/NĐ-CP; và toàn bộ thủ tục thuế được thực hiện bằng phương thức điện tử. Đây là bước đi hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW của Trung ương về phát triển kinh tế tư nhân, đồng thời phù hợp với định hướng chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030.
Để bảo đảm việc chuyển đổi diễn ra đồng bộ, Bộ Tài chính sẽ sửa đổi Luật Quản lý thuế và các văn bản hướng dẫn, chính thức bãi bỏ cơ chế thuế khoán. Cùng với đó, chính sách thuế thu nhập cá nhân và thuế giá trị gia tăng sẽ được điều chỉnh theo hướng linh hoạt, phù hợp quy mô và đặc thù từng nhóm hộ. Các hộ kinh doanh có quy mô lớn tương đương doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ được áp dụng cách tính thuế gần giống doanh nghiệp, trong khi những hộ nhỏ hơn vẫn được hỗ trợ bằng quy trình kế toán, kê khai đơn giản.
Ngoài việc hoàn thiện khung pháp lý, Bộ Tài chính cũng đang nghiên cứu ban hành Luật Kinh doanh cá thể, nhằm xác lập vị thế pháp lý rõ ràng cho khu vực hộ kinh doanh – lực lượng đóng góp hơn 30% GDP nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về quyền tiếp cận tín dụng, đất đai và ưu đãi đầu tư. Song song đó, hệ thống các Thông tư kế toán như 88/2021/TT-BTC, 132/2018/TT-BTC, 133/2016/TT-BTC sẽ được sửa đổi, đơn giản hóa biểu mẫu và sổ sách để hộ kinh doanh dễ dàng thực hiện nghĩa vụ thuế.
Trọng tâm của mô hình mới là ứng dụng công nghệ số trong toàn bộ quy trình quản lý thuế. Cơ quan thuế sẽ triển khai tờ khai điện tử thông minh, tự động gợi ý dữ liệu doanh thu từ hóa đơn điện tử, giúp hộ kinh doanh giảm sai sót khi kê khai. Các công cụ như trí tuệ nhân tạo (AI), chatbot, cổng dịch vụ điện tử ngành Thuế cũng được phát triển nhằm hỗ trợ người nộp thuế nhanh chóng, chính xác và tiện lợi. Việc giám sát tuân thủ sẽ dựa trên cơ chế quản lý rủi ro, tập trung phát hiện hành vi gian lận và thất thu thông qua phân tích dữ liệu lớn (Big Data).
Cơ quan thuế cũng lên kế hoạch phân loại hộ kinh doanh theo quy mô doanh thu để áp dụng phương pháp quản lý phù hợp. Các nhóm có doanh thu cao sẽ chịu kiểm tra thường xuyên hơn, trong khi nhóm nhỏ được hướng dẫn kê khai tự động. Cục Thuế các địa phương sẽ là đầu mối thực hiện, đồng thời chịu trách nhiệm tuyên truyền, đào tạo và tiếp nhận phản hồi của người nộp thuế trong quá trình chuyển đổi.
Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc chuẩn hóa mã số thuế cá nhân bằng số định danh, phối hợp với Bộ Công an để đồng bộ dữ liệu dân cư và cơ sở thuế. Hệ thống quản lý thuế điện tử sẽ được kết nối với các bộ, ngành và UBND các địa phương nhằm giám sát hoạt động đăng ký, tạm ngừng hoặc chấm dứt kinh doanh của hộ, qua đó chống thất thu và cập nhật cơ sở dữ liệu thống nhất toàn quốc.
Đối với hộ kinh doanh trong lĩnh vực thương mại điện tử, Bộ Tài chính giao Tổng cục Thuế xây dựng cơ chế quản lý riêng, tận dụng dữ liệu từ các nền tảng số, ví điện tử và cổng thanh toán trực tuyến để bảo đảm bao quát được các nguồn thu mới phát sinh. Đồng thời, cơ quan thuế sẽ phối hợp với VCCI và các hiệp hội doanh nghiệp địa phương trong công tác tuyên truyền, vận động hộ kinh doanh thực hiện đúng quy định, hạn chế tâm lý e ngại khi chuyển từ thuế khoán sang kê khai.
Cùng với cải cách thủ tục, ngành Thuế đặt mục tiêu đào tạo lại đội ngũ cán bộ quản lý, nâng cao năng lực công nghệ, kỷ luật công vụ và đạo đức nghề nghiệp. Toàn ngành sẽ kiện toàn bộ máy từ trung ương đến địa phương, bảo đảm thống nhất trong triển khai đề án. Ngoài ra, Bộ Tài chính dự kiến cung cấp phần mềm kế toán miễn phí hoặc chi phí thấp cho hộ kinh doanh, giúp họ dễ dàng lập sổ, quản lý hóa đơn và nộp thuế trực tuyến.
Giới chuyên gia đánh giá, việc xóa bỏ thuế khoán là bước tiến lớn trong cải cách hành chính tài chính công, chuyển từ phương thức “quản lý theo kinh nghiệm” sang “quản lý theo dữ liệu”. Khi mô hình mới vận hành, hộ kinh doanh không còn bị định mức cứng về thuế, mà được xác định nghĩa vụ dựa trên doanh thu thực tế, qua đó tạo động lực minh bạch hóa hoạt động và mở đường cho quá trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp chính thức.
Ngành Thuế đặt kỳ vọng rằng, đến năm 2030, toàn bộ hộ kinh doanh Việt Nam sẽ được quản lý bằng hệ thống số hóa hoàn chỉnh, liên thông dữ liệu với các cơ quan nhà nước, góp phần giảm thất thu ngân sách, mở rộng cơ sở thuế và xây dựng môi trường kinh doanh công bằng, hiện đại.
